Hoe kan interbestuurlijke samenwerking bijdragen aan het oplossen van multiproblematiek? En wat is er nodig om tot een succesvolle samenwerking te komen? Klaas van der Wal, concerndirecteur Sociaal Maatschappelijk Domein bij gemeente Groningen, en Marjan Jellema, programmaleider Professionals voor Maatwerk Multiproblematiek (PMM), gaan hierover in gesprek. “Door interbestuurlijke samenwerking kunnen verschillende overheidsorganisaties vanuit andere perspectieven naar probleemsituaties te kijken. Zo kunnen we meer bereiken in minder tijd, en onze dienstverlening aan inwoners verbeteren.”
Eén overheid die achter de schermen alles regelt. Dat klinkt natuurlijk prachtig, en is ook vaak het beeld of ‘wensbeeld’ dat mensen hebben. Terecht, vindt Klaas. “Als overheden kunnen we ons niet verschuilen achter verschillende instanties of verwijzen naar andere bestuursniveaus. Of het nu een gemeente is die stuit op problematiek in een gezin, een maatschappelijke instantie of het Rijk: het is onze gezamenlijke verantwoordelijkheid om problemen effectief aan te pakken.”
Maar hoewel verschillende overheidsorganisaties elkaar steeds vaker opzoeken, is samenwerking niet vanzelfsprekend. Als overheid hebben we alle taken en verantwoordelijkheden immers keurig per beleidsdomein verdeeld. De regering stelt wetgeving op, de uitvoering ervan wordt gedaan door diverse instanties, en controle is in handen van andere organisaties. Maar deze institutionele structuren en de vele wetten - het sociaal domein telt er maar liefst 35 – schuren en rammelen nogal eens. “Al gaan er ook zeker dingen beter!”, haasten Klaas en Marjan zich te zeggen.
Andere houding en vaardigheden
Marjan ziet bij de behandeling van PMM-casuïstiek, dat er nog regelmatig naar problemen van inwoners wordt gekeken vanuit het perspectief van alleen de eigen organisatie of het eigen ministerie. “Om complexe problemen beter en sneller op te lossen, moeten we verder kijken dan het eigen perspectief,” benadrukt ze. “Dit vraagt om een andere houding en andere vaardigheden. Als ambtenaar is het belangrijk om buiten je gewone routine en comfortzone te denken. Uitgaan van de eigen koker, impliceert vaak dat het belang van de inwoner achtergesteld is. We zien bij PMM dat er veel verandert ten goede, maar ook dat er nog verschillen zijn bij en binnen de deelnemende partijen, zoals ministeries, landelijke uitvoerders en gemeenten. Onder andere als het gaat om ruimte (durven) pakken en het wegen van waarden als vertrouwen, empathie en vaak heel zwaarwegende waarden als rechtmatigheid en gelijkheid.”
Klaas: “De toeslagenaffaire heeft inderdaad duidelijk gemaakt dat er op een andere manier moet worden gewerkt. We moeten op een andere manier met onze inwoners omgaan en echt kijken naar wat zij nodig hebben. Gelukkig begint dit besef bij steeds meer mensen door te dringen. In Groningen zie ik vaak dat veel kwesties lokaal kunnen worden opgelost, maar toch is er vaak de neiging om naar het Rijk te wijzen. Terwijl we, ondanks verschillende verantwoordelijkheden binnen het gezamenlijke kader van de wet, allemaal hetzelfde doel hebben: het verbeteren van de dienstverlening aan onze inwoners. Juist daarom is interbestuurlijke samenwerking zo belangrijk om complexe problemen aan te pakken, ongeacht op welk niveau deze zich voordoen.”
Interbestuurlijke samenwerking binnen PMM
In de afgelopen jaren groeide PMM uit tot een stevig netwerk van zes ministeries, 17 landelijke uitvoeringsorganisaties en meer dan 60 gemeenten. Marjan legt uit: “We zijn dé ingang tot het Rijk en ondersteunen professionals van zowel gemeenten als landelijke uitvoeringsorganisaties bij het bieden van maatwerk voor vastgelopen multiproblematiek, vanuit een integraal domeinoverstijgend perspectief.” Een voorbeeld van een laagdrempelige en effectieve vorm van interbestuurlijke samenwerking binnen PMM is het Maatwerkregister. "Dit register bevat de contactgegevens van alle aangesloten gemeenten en landelijke uitvoerders van PMM. Maatwerkprofessionals kunnen hierdoor gemakkelijk met elkaar in contact komen. Een voordeel hiervan is dat zij vanuit dezelfde mindset werken, wat de snelheid bij het oplossen van problematiek ten goede komt.”
Wanneer het Maatwerkregister geen uitkomst biedt, dan staat het Landelijk Maatwerkloket Multiproblematiek klaar. "Professionals kunnen hier aankloppen voor ondersteuning van onze regievoerders, zij hebben korte lijnen met de ambassadeurs binnen de ministeries. Dankzij deze werkwijze zijn al meer dan 320casussen behandeld, waarvan we er 90 procent verder hebben kunnen helpen," vertelt Marjan. “In sommige gevallen lijkt een situatie echter onoplosbaar. Dan kunnen de regievoerders de multiprobleemsituatie doorverwijzen naar of voorleggen aan het Landelijk Escalatieteam (LET). Hier brengt een onafhankelijk voorzitter de bestuurders van de betrokken ministeries, uitvoeringsorganisaties en gemeente(n) samen om alsnog tot een oplossing te komen."
Samenwerken vanuit verschillende perspectieven
Een ander voorbeeld van interbestuurlijke samenwerking is de interbestuurlijke Stuurgroep van PMM, die in 2023 werd opgericht. De Stuurgroep is gezamenlijk opdrachtgever en eigenaar van de hulpstructuur van PMM, om zodoende de integrale blik en onderlinge samenhang tussen domeinen te borgen als vertrekpunt. Deelnemers zijn bestuurders van de betrokken departementen, landelijke uitvoeringsorganisaties, gemeenten en de VNG. Ook de gemeente Groningen is hierbij aangesloten.
Klaas: “Voor mij is het heel inspirerend om binnen de stuurgroep samen te werken aan eenzelfde opdracht. We proberen met elkaar te zoeken naar ruimte binnen een omgeving die daar niet altijd op gericht is. Dat is soms een uitdaging, maar ook een kans om creatief te zijn en echt impact te maken. Het helpt daarbij dat we allemaal andere achtergronden en perspectieven hebben, waardoor we elkaars blikveld verbreden.”
Vertrouwen en transparantie
Om tot een succesvolle interbestuurlijke samenwerking te komen, zijn vertrouwen en transparantie volgens Marjan cruciaal. “Zonder deze elementen kunnen we niet effectief samenwerken en gezamenlijk oplossingen vinden. Tegelijkertijd moeten we als PMM ook grenzen kunnen stellen en duidelijk aangeven tot waar we kunnen helpen, zodat de verwachtingen realistisch zijn.” Klaas vult aan: “Ook de dynamiek tussen de verschillende overheidsorganisaties is belangrijk. In een goede samenwerking ervaren alle betrokken partijen gelijkwaardigheid, ongeacht hun verschillen.”
Daarnaast benadrukt Klaas een grote verbindende factor: het perspectief van de inwoner. “We moeten gezamenlijk vanuit het perspectief van de inwoner kijken en streven naar oplossingen die door de inwoners worden geaccepteerd, waardoor ze op de lange termijn duurzaam zijn. Bovendien valt het me op dat veel oplossingen vaak kostenefficiënter zijn wanneer ze worden bekeken vanuit het perspectief van het probleem, in plaats vanuit de bestaande wetgeving. Maatwerk moet geen willekeur zijn, maar altijd voortkomen uit een gestructureerd proces dat gebaseerd is op zorgvuldige afwegingen en transparantie."
Perspectief van de inwoner
Klaas ziet dat professionals op de werkvloer soms het gevoel hebben dat ze niet mogen ingrijpen. “Terwijl zodra je een vastgelopen situatie bij managers onder de aandacht brengt, het perspectief van individuele wetten verschuift naar het perspectief van de inwoner. Zo hadden we eens een casus waarbij een inwoner tussen wal en schiep viel, tussen de Jeugdwet en de Participatiewet. De betrokken hulpverlener wist niet meer wat te doen, maar door er samen vanuit het perspectief van de inwoner naar te kijken vonden we snel een oplossing. We moeten dus niet meteen zeggen dat iets niet kan, maar kijken naar alternatieven en anderen te betrekken. Dan gaat het vaak snel. Ik denk dat dit ook geldt wanneer we met ministeries of andere gemeenten samenwerken."
Gevoel van samen is nodig
Het bewustzijn groeit dat verschillende overheidsorganisaties elkaar nodig hebben om complexe problemen aan te pakken, maar we zijn er nog niet, concluderen Klaas en Marjan.
“Interbestuurlijke samenwerking zou voor iedereen het uitgangspunt moeten zijn. Het is dan ook ongelooflijk belangrijk dat we elkaar vasthouden. Dat gevoel van samen is heel erg nodig en moet blijven.”
Klaas voegt toe: “De aanwezigheid van PMM, met een rechtstreekse verbinding met het Rijk, de Stuurgroep en instrumenten zoals het Maatwerkregister, Maatwerkloket en escalatielijnen, is heel waardevol voor ons als gemeente Groningen. Laten we elkaar als verschillende organisaties blijven samenkomen en één overheid vormen vanuit het perspectief van de burger.”