Binnen complexe multiproblematiek ruimte bieden voor maatwerk is één ding. Al die kennis samenbrengen, daarvan leren en daar gevolg aan geven zodat er daadwerkelijk iets verandert, is een belangrijke volgende stap. Daarom sloten de ministeries SZW, VWS en BZK en gemeente Tilburg een pact: OnsPact. Met deze samenwerking willen zij knellende patronen binnen het systeem in kaart brengen en samen tot oplossingen komen. Het Programma Maatwerk Multiprobleemhuishoudens (PMM) is een belangrijke partij bij deze aanpak.
Oog voor de ingewikkelde problematiek waar multiprobleemgezinnen mee kampen en meer ruimte en slagkracht voor professionals die deze gezinnen bijstaan: steeds meer groeit het besef dat dit nodig is. In de afgelopen jaren zijn zowel vanuit gemeenten als ministeries verschillende projecten en pilots gestart die dit belang onderstrepen. Dat levert een schat aan kennis en ervaringen op. Maar op welke manier brengen we die opbrengsten bij elkaar? En hoe kunnen we als landelijke én regionale overheid samen werken aan structurele oplossingen in het systeem zelf?
Daarover ging het tijdens een bezoek van een delegatie van de ministeries van SZW, VWS en BZK aan het nieuwe stadhuis van de gemeente Tilburg, in het najaar van 2021. Wethouder Esmah Lahlah kijkt er positief op terug: “We spraken onder andere over de wens tot integrale samenwerking. Er is zoveel kennis op het gebied van maatwerk die we nu nog niet bij elkaar brengen, maar waar wel grote behoefte aan is. OnsPact wil daar zo concreet mogelijk aan bijdragen.”
Zoeken naar de systeemfout
Om binnen complexe problematiek tot structurele doorbraken te komen, moet de ‘systeemwereld’ beter gaan aansluiten op de leefwereld van multiprobleemgezinnen. “Met OnsPact willen we vanuit de uitvoeringspraktijk en vanuit de lokale situatie waar inwoners tegenaan lopen, knellende patronen herkennen en onze systemen daarop afstemmen. Zo kunnen we lokaal, regionaal en landelijk beleid met elkaar verbinden en tot oplossingen komen. Meer in gezamenlijkheid, als één betrokken overheid die werkt vanuit vertrouwen,” aldus Lahlah.
Sandra Haagmans, strateeg sociaal domein bij de gemeente Tilburg, houdt zich dagelijks bezig met casuïstiek en maatwerk. “Samen met een organisatieadviseur heb ik een methodiek – een zogenoemde werktafel - ontwikkeld waarin we casuïstiek naar patronen brengen. Wanneer je maatwerk inzet op een casus, kun je bijna alles wel oplossen. Maar zodra we vier of vijf keer hetzelfde maatwerk aan het toepassen zijn, dan is de kans groot dat ergens een systeemfout zit. Met de werktafel fileren we de situatie en kijken we: waar in het systeem zit die fout? En hoe zou je dat kunnen oplossen?”
Dat is wat niet alleen lokaal, maar ook landelijk en vanuit een departement overstijgende samenwerking moet gebeuren. “Zo ontstond OnsPact, een samenwerking waaraan de ministeries, de Tilburgse werktafel en ook PMM en Citydeal Eenvoudig Maatwerk commitment geven. Daarnaast is de regio Hart van Brabant betrokken, vertegenwoordigd door de gemeente Tilburg. We willen samen kijken: wat is het patroon, wat moeten we doen om dit in het systeem te doorbreken. En in samenwerking met onder andere PMM en de citydeal toetsen: herkennen jullie dit patroon? Meer massa is immers meer impact, maar die impact moeten we wel laten zien. Daar kunnen we heel veel mee oplossen.”
Concreet aan de slag met knelpunten
De samenwerkingspartners van OnsPact komen elk half jaar bij elkaar om knellende patronen te bespreken en te bepalen met welk knelpunt ze aan de slag gaan. “Daarbij gaan we niet voor de second best solutions - die weten we wel te vinden – maar denken én dromen verder: wat is de ideale oplossing, wat moeten we doen om dit patroon te voorkomen en tot een doorbraak te komen,” legt Sandra uit. “We zoomen dus verder in en analyseren de situatie om tot een concreet voorstel te komen. Als dat ministerie overstijgend is dan kunnen we het naar het strategisch beraad brengen om daar te bespreken en tot een doorbraak te komen.”
Daarbij moeten we leren om binnen het systeem realtime problemen waar we tegenaanlopen omhoog te tillen, zegt Sandra. “Het mooie van OnsPact is: we pakken er een paar concreet uit en beginnen gewoon. We kunnen wel rapport na rapport knelpunten opleveren – dit doen we al heel lang en de problemen zijn bijna identiek – maar nog meer rapporten zonder te doén gaat de wereld niet veranderen. We mogen dan klein beginnen, maar zetten de boel wel in beweging.”
Samen leren van casuïstiek
Naast werken aan oplossingen, wil OnsPact kennis en ervaringen delen en zo samen leren van casuïstiek. Als programmamanager van het Programma Maatwerk Multiprobleemhuishoudens (PMM) juicht Marjan Jellema dat van harte toe. “Ook binnen ons programma hebben wij verschillende instrumenten om professionals te helpen als zij te maken hebben met een vastgelopen casus. Die casussen komen via ons Loket Maatwerk Multiproblematiek binnen en proberen we samen met de professional te doorbreken. Zo nodig kunnen we daarbij ook ons Landelijk Escalatieteam (LET) inzetten. Maar we willen er ook van leren; dat noemen we systeemleren. Hierbij onderzoeken we situaties waarin de reguliere toepassing van regels ertoe leidt dat mensen in de knel komen om ervan te leren en voorstellen te doen voor aanpassingen van beleid, wet- en regelgeving. Op deze manier kan PMM ook binnen OnsPact van waarde zijn, en visa versa.”
Bij het opsporen van systeemfouten en doorbreken van knellende patronen is een doorlopende verbinding tussen gemeentelijke professionals, landelijke uitvoerders en het rijk cruciaal, zegt Marjan. “Wat we nodig hebben zijn korte lijnen, een ader die altijd openstaat. En verder is het leren echt een on-going proces op alle niveaus, bij alle organisaties. Zowel lokaal, bij de landelijke uitvoerders als bij het rijk zien we knellende patronen en zullen we naarmate we meer massa maken, overtuigender zijn in het realiseren van oplossingen. OnsPact levert hier een mooie bijdrage aan en daar zijn we als PMM heel blij mee. We hebben allemaal de wil en de ambitie om het samen te doen. Dat is heel prettig werken.”
Werken aan oplossingen vanuit vertrouwen
Sandra: “Met OnsPact zijn we echt een lerend proces aangegaan. Niet alleen door te praten – we weten elkaar echt wel te vinden – maar ook door de casuïstiek te doorleven, de buikpijn te voelen. Daarbij werken we vanuit vertrouwen. We weten dat de professionals die bij multiprobleemgezinnen aan de keukentafel zitten de gouden eieren al hebben bedacht, maar ze zitten klem. Wij gaan hun werk niet overdoen, maar nemen hun verhaal mee om samen te werken aan structurele oplossingen binnen het systeem zelf.”