Soms doe je precies wat er van je verwacht wordt. Je volgt de regels, houdt je aan de protocollen, checkt alle vinkjes. En toch blijft er iets knagen. Was dit wel de juiste keuze? Heb je recht gedaan aan de mens achter het probleem – en aan jezelf? Waarom voelt het alsof je tekortschiet? Voor zulke situaties ontwikkelde PMM de Memorie van Wetten en Waarden: een praktische routehulp die professionals in het brede sociaal domein ondersteunt bij het bewust maken, onderbouwen en bespreekbaar maken van integrale afwegingen in complexe casussen.
Wetten en regels zijn onmisbaar. Ze bieden richting en structuur. Maar juist daar waar verschillende wetten elkaar raken - zoals bij de Wmo, Jeugdwet, Participatiewet of Wet passend onderwijs – ontstaat in de praktijk vaak frictie. Wat volgens de ene regeling mag of moet, kan in strijd zijn met wat elders wenselijk is. Denk aan een jongere die tussen wal en schip valt bij de overgang van jeugdhulp naar volwassenenzorg. Of een gezin dat nergens hulp krijgt omdat hun situatie net niet binnen een wettelijk kader past. Hoe maak je als professional in complexe situaties een afweging die juridisch standhoudt én voor jezelf moreel ‘klopt’?
Wat heeft de inwoner écht nodig?
De Memorie van Wetten en Waarden maakt inzichtelijk hoe professionals ruimte kunnen vinden binnen het complexe web van wetten en waarden. Het is een praktische routehulp die ondersteunt bij het maken van keuzes in situaties waarin regels, belangen en waarden met elkaar botsen. Vertrekpunt daarbij is steeds de vraag: wat heeft deze inwoner écht nodig?
De routehulp sluit aan bij het gedachte-experiment van één overkoepelende wet voor het sociaal domein. Niet bedoeld als vervanging van bestaande wetgeving, maar als denkkader dat houvast biedt wanneer inwoners, professionals en overheden te maken krijgen met tegenstrijdige doelen, waarden en mensbeelden vanuit verschillende materiewetten. Zo’n overkoepelende wet bestaat (nog) niet – en er zijn ook geen plannen om die daadwerkelijk te ontwikkelen. Daarom werkt de Memorie van Wetten en Waarden met een fictieve wet als uitgangspunt: de 1Wet op het sociaal domein (1Wsd).
Het morele kompas: wanneer 'goed' niet goed voelt
Wat kunnen professionals verwachten van de Memorie en bijbehorende routehulp? PMM sprak daarover met Roos Slegers, filosoof aan Tilburg University, en Jurja Steenmeijer, ethicus bij de Beroepsvereniging van professionals in sociaal werk (BPSW). Beiden werkten mee aan de ontwikkeling van de Memorie van Wetten en Waarden.
Roos: "Mijn focus lag vooral op het morele aspect van professioneel handelen. Dus dat wat er met professionals gebeurt wanneer zij een moeilijke keuze maken, maar blijven zitten met een bezwaard gevoel. Ik noem dat moreel residu. Je kunt alle vinkjes gezet hebben, alles 'goed' gedaan hebben – en toch blijft dat nare gevoel hangen.”
Dat bezwaarde gevoel verdient erkenning, stelt Roos. "Niet alleen omdat het anders op de lange termijn schade kan aanrichten – denk aan burn-out –, maar vooral omdat het raakt aan het hart van professioneel handelen. Als je jezelf dwingt dat gevoel te negeren, verlies je het contact met je eigen morele kompas. Het is juist dat restgevoel dat laat zien dat je integer en gewetensvol werkt."
Routehulp als leidraad en (h)erkenning
“Het is belangrijk dat professionals ruimte krijgen om te reflecteren op morele dilemma’s,” beaamt Jurja. Tegelijkertijd benadrukt ze dat het niet de bedoeling is dat de Memorie een nieuw keurslijf opwerpt. “In richtlijnen werkt het principe ‘wie de schoen past, trekke hem aan’ goed. Maar bij wetten geldt dat niet – die moet je gewoon uitvoeren, los van je eigen afwegingen. De positie van deze routehulp moet dus helder zijn: het is een hulpmiddel, geen verplichting. De routehulp is bedoeld om ruimte te geven, en het gesprek aan te gaan.”
Roos herkent dat. “Wetten voelen objectiever,” legt ze uit. “Je ziet in de praktijk dat professionals het moeilijker vinden om het gesprek aan te gaan over waarden als empathie en menselijkheid. Iedereen erkent deze waarden als belangrijk, maar ze zijn ook zeer vaag en weinig richtinggevend in concrete situaties. Het interessante is dat we ons enerzijds identificeren met waarden zoals deze, maar anderzijds verstrikt kunnen raken in de toepassing ervan op een complexe casus.”
De routehulp biedt dus niet 'de' oplossing, maar helpt om je afwegingen serieus te nemen en er woorden aan te geven. “Het is een leidraad die recht wil doen aan de praktijkervaring en intuïtie van professionals. Eigenlijk beschrijft de routehulp wat een professional vaak al doet. Het is dus niet bedoeld als legitimering, maar als herkenning, als een taal om je handelen te verwoorden."
Spanning tussen systeem en ethische opdracht
“Vanuit juridisch oogpunt is een memorie bij een fictieve wet natuurlijk ook interessant,” zegt Jurja. “Juist in situaties waarin regels en systemen wringen, wordt van professionals verwacht dat ze de mens centraal stellen. Het waarborgen van menselijke waardigheid klinkt vanzelfsprekend, maar in de praktijk ontbreekt daar vaak de ruimte voor. Er zit een fundamentele spanning tussen het systeem en de ethische opdracht. Als het systeem onwaardig is ingericht, hoe kan een professional dan die waardigheid waarborgen? Dat is een vreemde paradox.”
Ze geeft een voorbeeld uit de zorg: “Als artsen verantwoordelijk zijn voor gezondheid, maar mensen leven in ziekmakende omstandigheden, is het wrang dat juist die artsen daarop worden aangesproken, terwijl de overheid nalaat die omstandigheden te verbeteren. Dat geldt net zo goed voor professionals in het sociaal domein: ook zij werken binnen beleidsmatige en juridische kaders die lang niet altijd passen bij wat moreel wenselijk is.”
Zelf maakt Jurja graag onderscheid tussen 'goed gedaan' en 'goed gegaan'. "Je kunt zorgvuldig werken en toch een tragische afloop hebben. En andersom: iets slecht doen en toch geluk hebben. De samenleving en de overheid richten zich vaak vooral op hoe het is gegaan. Verantwoording draait om uitkomsten, maar dat is niet altijd een eerlijke maatstaf. Wat je wilt, is dat inspanningen serieus genomen worden, ook als het resultaat niet perfect is. Die spanning – tussen inspanning en resultaat – blijft, en je moet je er als professional toe leren verhouden."
Gewetensvol handelen, ook als het schuurt
De Memorie van Wetten en Waarden biedt geen pasklare antwoorden, en dat is precies de kracht. Het helpt professionals hun gevoel serieus te nemen, hun morele overwegingen bespreekbaar te maken en samen met collega’s te reflecteren op wat ‘goed’ betekent in een weerbarstige praktijk. Niet om gelijk te krijgen, maar om gewetensvol te blijven handelen, ook als het schuurt.
"Het gaat niet om een rekensom die je oplost, maar om het besef: we leven in een rommelige werkelijkheid met onvolmaakte keuzes,” zegt Roos. “Juist dat besef – en de taal om het onder woorden te brengen – kan een verschil maken. Voor de professional, én voor de inwoner om wie het uiteindelijk draait.”
Jurja: “Ethiek is een voortdurende onderhandeling, en dat is ook goed. Zodra we zeggen: ‘Zo is het’, dan wordt het dogmatiek. Dat moeten we vermijden. Er moet altijd ruimte zijn voor twijfel, voor opnieuw afwegen. Als de Memorie dat stimuleert, professionals zich erin herkennen en woorden vinden voor het morele gevoel dat zij meedragen, dan is dat heel waardevol.”
Afwegingen waar een professional voor staat